Huize "Avondlicht" (1)

Men moet vrij ver in de geschiedenis terug gaan om de oorsprong van dit gebouw te achterhalen. De Nederlands Hervormde Gemeente van Dedemsvaart werd officieel gesticht op 23 maart 1834 bij de inwijding van het kerkgebouw aan de Hoofdvaart. Reeds vóór die tijd vonden er in Dedemsvaart godsdienstoefeningen plaats, welke onder leiding stonden van de eerste Godsdienstonderwijzer in ons dorp namelijk Jan ter Vaart (1781-1861). Tijdens deze godsdienstoefeningen werd er gecollecteerd 'voor de armen'. De belangen van deze behoeftige personen werden toen waargenomen door twee inwoners van de gemeente Avereest, namelijk Willem Posthoom en Jacobus Kleinmeijer. Men kan dus in alle simpelheid stellen, dat deze beide heren de eerste diakenen van de Nederlands Hervormde Kerk in Dedemsvaart zijn geweest. Het duurde echter niet lang of men kwam tot de ontdekking, dat er meer geld nodig was dan er ontvangen werd. De beide diakenen waren kennelijk ruimer van hart dan dat ze in de financiën zaten, want ook de mensen die geen lid van de Nederlands Hervormde Kerk waren, werden. indien daarom gevraagd werd, bedeeld.
Korte tijd na de vestiging van de Nederlands Hervormde Kerk was reeds behoefte aan huisvesting voor bejaarden en behoeftigen. De Provinciale Staten van Overijssel boden een bedrag van f 50,- als financiële steun aan. De Diaconie wees dit aanbod af omdat zij onder geen beding vrijheid en zelfstandigheid wilde prijs geven. In het jaar 1850 werd om diezelfde reden een voorstel van het gemeentebestuur van Avereest om ook de verarmde niet lidmaten der Nederlands Hervormde Kerk uit de gemeentekas te steunen, afgewezen. Aan de Langewijk in Dedemsvaart was inmiddels een woning als "armenhuis" ingericht. In 1854 werd daar nog een woning aan toegevoegd. In 1864 werd de Diaconie een aanlokkelijk aanbod gedaan om de in die dagen kapitale som van f 6.000,- als schenking te krijgen voor de bouw van een Diaconaal armen- en weeshuis. De meerderheid van de Kerkeraad was voor dit voorstel. Een minderheid van de Kerkeraad echter, gesteund door het advies van het Classikaal Bestuur, was van oordeel dat de voorwaarden die aan deze schenking waren verbonden, niet in overeenstemming waren met de Kerkelijke reglementen. Het riante aanbod werd dus afgewezen.
In 1876 werd een armenhuis gebouwd, eveneens aan de Langewijk. Om de kosten van de bouw van dit huis te dekken, was een gift binnengekomen van f 500,-. De overige benodigde gelden werden ontvangen uit kleinere giften en uit een inschrijving door gemeenteleden. Dit armenhuis heeft tot 1911, dus ongeveer 35 jaar, dienst gedaan. De bewoners van het armenhuis moesten zelf hun potje koken. Op zaterdag brachten enkele bewoonsters van dat huis de zogenaamde 'kerkbriefjes' rond in de kom van Dedemsvaart. Op deze briefjes waren de predikantbeurten aangegeven en de ingekomen en afgegeven attestaties vermeld, terwijl tevens de Burgerlijke Stand daarin was opgenomen. De ontvangers van deze kerkbriefjes betaalden er een paar centen voor, die dan ten goede kwamen aan de Diaconale kas. Men kan deze kerkbriefjes in feite beschouwen als een voorloper van de huidige kerkbode.
In 1911 kwam er eindelijk verbetering in zicht. Van de voormalige wethouder Van Wely werd een perceel bouwterrein aangekocht ter grootte van ongeveer 60 are voor een koopprijs van f 1.250.-. Hierbij kwamen nog de kosten van de aanleg van een gedeelte weg. De heer Van Wely was tot 1905 eigenaar van het Hotel "Steenbergen", gelegen op de hoek van de Hoofdvaart en de toen nog zo geheten Tramstraat (nu Molstraat) Van Wely bezat nog landerijen, gelegen ten noorden van zijn hotel.
De aannemers Hakkert en Meelissen, beiden afkomstig uit Dedemsvaart, maakten plannen voor de bouw van een tehuis voor bejaarden. De begroting van de firma Hakkert bedroeg f 6.200.-, terwijl de heer Meelissen met een bedrag van f 6.500,- uit de bus kwam. Ook zou er nog een schuur bijgebouwd moeten worden, waarvan de kosten werden begroot op f 400,-. Begin oktober 1911 vond de aanbesteding plaats. De laagste inschrijving bedroeg f 6.552,-. Dit bedrag ging echter de begroting te boven en de gunning werd aangehouden. Er werd een nieuw bestek opgemaakt, gevolgd door een nieuwe aanbesteding. De Firma Hakkert bleek toen de laagste inschrijver te zijn voor een bedrag van f 5.710,-. Deze firma ontving toen de opdracht tot de bouw, onder toezicht van de heer Roelof Lubbers.
Om de bouwkosten te kunnen voldoen leende de Diaconie van haar rijke zuster de Diaconie der Hervormde Gemeente te IJhorst een bedrag van f 4.000,- tegen een rente van 3.50 procent per jaar, onder eerste hypothecair verband, waarbij de nieuwbouw als onderpand fungeerde. De oude huisjes aan de Langewijk werden verkocht aan Hendrik Willem Stegeman voor f 2.215,-. Deze H.W. Stegeman was een zoon van de Dedemsvaartse godsdienstonderwijzer Frederik Stegeman. Laatstgenoemde heeft de Nederlands Hervormde Gemeente van Dedemsvaart 45 jaar lang gediend, om precies te zijn van 1866 tot 1911. Genoemde H.W. Stegeman startte op deze locatie een handel in hout en bouwmaterialen. Op deze plaats staat nu de zaak van Concordia. De bouw van het nieuwe bejaardenhuis verliep vrij vlot.

Het Dames-Comité
Verder duikende in de rijke historie van Avondlicht lees ik, dat het nogal moeite heeft gekost om het gebouw in te richten met meubelen, linnengoed, keukeninventaris enzovoort. Men was namelijk van mening dat deze werkzaamheden moesten worden uitgevoerd door een in het leven te roepen damescomité, waarin onder andere zitting namen de dames Maas-Berends, Ruys, Jonker en Kooy. De Diaconie bestond in die dagen geheel uit mannen en men nam gemakshalve maar aan dat mannen geen verstand hadden van woninginrichting en al hetgeen daar verder bij komt kijken.
De installatie van dit damescomité vond op 27 november 1911 op officiële wijze plaats. De historie vermeldt, dat deze dames nog geen twee maanden later, namelijk op 17 januari 1912 en bloc voor de eer bedankten, wegens de naar hun mening onheuse bejegening door de diakenen. Deze vooraanstaande Dedemsvaartse dames, die destijds tot de "upper ten" van ons dorp behoorden, hebben naar alle waarschijnlijkheid geen kritiek op hun beleid kunnen dulden.
Men is er altijd van uit gegaan, dat 15 september 1912 de dag was, waarop Avondlicht officieel werd geopend en in gebruik genomen. Er werden op de 15e september steeds herdenkingsfeesten gevierd, onder andere in 1937 het 25-jarig bestaan en in 1962 het 50-jarig bestaan. Bij één van mijn onderzoeken in het archief van de Dedemsvaartsche Courant bij de Koninklijke Boom Pers in Meppel kwam ik tot de ontdekking dat de 15e september niet de juiste datum van de opening van Avondlicht is geweest. In de Dedemsvaartsche Courant van zaterdag 24 augustus 1912, nummer 68, 36e jaargang. staat in de eerste kolom van pagina 2 het volgende berichtje vermeld:

Keurig
Ik citeer letterlijk: ''Woensdagntiddag 3 uur had in tegenwoordigheid van zeer veel belangstellenden de officiële en tegelijk feestelijke opening plaats van het nieuwe oude mannen- en vrouwenhuis der Ned. Herv. Gemeente alhier. Achtereenvolgens werd daarbij het woord gevoerd door de h.h. dr. J. Riemens, J. Zwiers, de burgemeester en Ds. van Ramshorst. Daarna wachtte de reeds opgenomen verpleegden een verrassing, waartoe een milde gever de middelen had verstrekt. Van de gelegenheid tot bezichtiging van het nieuwe gebouw werd door velen gebruik gemaakt en allen zullen ongetwijfeld zijn heengegaan met de overtuiging, dat de Nederlandsch Hervormde Gemeente trotsch mag zijn op deze stichting en dat voor de verpleegden, zij mogen dan al iets mogen missen, daartegenover groote voordelen staan. Het huis ziet er in alle opzichten keurig uit en maakt zoowel binnen als buiten een prettigen indruk."
Einde citaat.
Het gebouw "Avondlicht" werd dus officieel geopend en in gebruik genomen op woensdag 21 augustus 1912 en niet (zoals steeds werd aangenomen) op 15 september 1912. Alhoewel dit geen wereldschokkend nieuws is en er in wezen niets verandert, vond ik het terwille van de juistheid van deze artikelenreeks over "Avondlicht"de moeite van het vermelden waard. 

 

Leiding
De leiding van het nieuw gebouwde tehuis kwam in handen van het echtpaar Kuipers uit Hasselt, die tot 1915 hun beste krachten aan dit werk gaven. In datzelfde jaar werd de directie overgenomen door het echtpaar Koenders, dat in 1917 naar Kampen vertrok. De opvolgers van de heer en mevrouw Koenders was het echtpaar J. Boersma. Zij heëmdigden hun werkzaaraheden in 'Avondlicht' in 1923 en vertrokken naar Hoogeveen. In datzelfde jaar nam de heer John Will met zijn vrouw de leiding over.

De verbouwing van 1931
In het jaar 1931 vond een grote nieuwbouw en verbouw plaats. Aan de noordzijde werd een nieuw gedeelte bijgebouwd van twee verdiepingen. Inwendig werd verder een omvangrijke verbouwing uitgevoerd, waardoor het huis veel gerieflijker werd. De heropening van het tehuis vond plaats op woensdag 14 oktober 1931. Deze opening droeg een enigszins feestelijk karakter. De Nederlands Hervormde predikant Ds. P. van der Sluys opende om 2 uur in de middag de bijeenkomst door het lezen van Psalm 121. Hij memoreerde in zijn toespraak de grote veranderingen, die in- en aan het gebouw waren aangebracht en die nu al een enorme verbetering bleken te zijn. Tevens werd toen de op de voorgevel van het tehuis prijkende naam 'Mannen en Vrouwenhuis Nederlands Hervormde Gemeente' omgedoopt in 'Avondlicht'. Deze naamswijzigîng werd ontleend aan het Bijhelhoek Zacharia (oude vertaling), hoofdstuk 14, laatste gedeelte van vers 7, waarin staat vermeld: 'en het zal geschieden ten tijde des avonds, dat het licht zal wezen'.

 

De Jong
Verschillende sprekers voerden die middag nog het woord en spraken hun vreugde uit over de verbetering van het tehuis. De namen 'Vader en Moeder' werden op dat moment omgezet in 'Directeur' en 'Directrice'.
Het tijdperk De Jong: De Dedemsvaaitse Godsdienstonderwijzer Jan de Jong en zijn vrouw Jentje Gort hadden zich in 1928 vanuit Eesergroen (Drenthe) in Dedemsvaart gevestigd. De heer De Jong was als hulpprediker verbonden aan de Nederlands Hervormde gemeente aldaar. In 1932 kwam de toenmalige directeur van 'Avondlicht' John Will in aanvaring met het College van Diakenen der Nederlands Hervormde gemeente van Dedemsvaart. Het verschil van mening tussen beide partijen liep zo op, dat de familie Will besloot hun functie ter beschikking te stellen en Dedemsvaart te verlaten. De toenmalige predikant Ds. W.A. Zeydner kwam toen bij de heer en mevrouw De Jong met het verzoek of zij bereid waren de leiding van 'Avondlicht' zich te nemen.

 

P. Makaske, amateur historicus

 

 

Ga terug